‘Laatst liep ik met een typmachine van Elsschot over straat’
Curator Wieneke ’t Hoen over de expositie Dicht bij Elsschot
In: Staalkaart nr 5 – mei/juni 2010

Dit jaar is het 50 jaar geleden dat schrijver, zakenman, pater familias én Antwerpenaar Willem Elsschot is overleden. Reden voor een bijzondere expositie met een schat aan nog niet eerder vertoond materiaal. Vanaf 30 mei zal de tentoonstelling Dicht bij Elsschot te zien zijn in het Letterenhuis in Antwerpen. Een gesprek met curator Wieneke ’t Hoen over gênante foto’s, ontmaskerde mythes en lampenkappen van vier meter doorsnee. “Ik vind het belangrijk om de humor van Elsschot te laten zien.”

Willem Elsschot, oftewel Alfons De Ridder, is geboren en gestorven in Antwerpen en heeft er het grootste deel van zijn leven gewoond. Toch weten veel Nederlanders niet eens dat hij een Vlaams auteur is. En bij veel Belgen is onbekend dat hij een Antwerpenaar is. Daar gaat dit jaar verandering in komen. Voor het eerst wordt Antwerpen zo duidelijk als de stad van Elsschot neergezet. Van 29 mei tot 31 oktober is er een groots literair stadfestival. Op de Boerentoren zal het silhouet van Elsschot worden geplaatst. En er is dus zeven maanden lang aandacht voor Elsschot in de expositie Dicht bij Elsschot. Gevraagd naar het doel van de expositie zegt curator Wieneke ’t Hoen: “Het zou mooi zijn als bezoekers weer eens een boek van Elsschot gaan lezen. Het is mijn bedoeling dat je het gevoel hebt dat je over zijn schouder mee hebt kunnen kijken in zijn leven. Er is zo ontzettend veel niet eerder vertoond materiaal, dat is het hart van de tentoonstelling. Het is heel bizar om door het archief te bladeren en dan zijn belastingaanslagen en kasboek te kunnen zien. Bij schrijvers als bijvoorbeeld Doeschka Meijsing zou geen haar op mijn hoofd erover denken dat materiaal te laten zien. Maar omdat Elsschot erover schrijft in zijn romans, vind ik het wel kunnen. Er is bijvoorbeeld een kasboek van zijn onderneming La Revue Continentale Illustrée – dat als het Wereldtijdschrift terugkomt in de roman Lijmen – tot en met de postzegels kun je zien waar het geld naartoe gaat. Ik zou die man Excel hebben toegewenst. Ook zijn er ontroerende documenten in het archief. Zoals een brief aan zijn vrouw waarin hij beschrijft hoe hij tot drie uur ’s nachts in een kelder heeft gezeten vanwege de bombardementen.”

Curator Wieneke ’t Hoen kan met recht een Elsschot-kenner worden genoemd. Al zestien jaar houdt ze zich intensief bezig met Elsschot. Ze studeerde af op een teksteditie van zijn gedichten, werkte als onderzoeker mee aan het bezorgen van het Volledig Werk, stelde eerder exposities over zijn leven en werk samen en ze was jarenlang bestuurslid van het Willem Elsschot Genootschap. Vanzelfsprekend dus dat ’t Hoen werd gevraagd een expositie samen te stellen van het Elsschot-archief dat de stad Antwerpen en de Vlaamse Gemeenschap vorig jaar hebben aangekocht. Vanwaar deze fascinatie voor de Vlaamse schrijver? Wieneke ’t Hoen: “Die fascinatie is gaandeweg gekomen. Er is nog steeds zoveel uit te zoeken over Willem Elsschot. Het is heel leuk om elke keer nieuwe dingen te vinden en daar op een frisse manier naar te kijken. Ik heb iets met archiefonderzoek, teruggaan naar de bron, dat doe ik graag. Het is mooi om te zien hoe zijn zinnen tot stand komen. Soms schaaft hij enorm. Bijvoorbeeld de eerste zin van zijn laatste werk Het Dwaallicht: ‘Een ellendige novemberavond, met een motregen die de dappersten van de straat veegt.’ Dat was in eerdere versies een veel langere zin, niet zo mooi puntig als-ie is geworden. Wat ook fascineert is dat er nog steeds gaten zijn in Elsschots biografie en dat er heel veel mythes zijn rondom de persoon Elsschot. Hij wordt altijd een brave burgerman genoemd, maar intussen had hij wel een kind zonder getrouwd te zijn. Zeven jaar heeft zijn vrouw Fine op hem moeten wachten terwijl ze met hun zoon Walter bij haar ouders woonde. Later kregen ze nog twee zonen en drie dochters. En toen hij eenmaal getrouwd was, had hij verschillende minnaressen. Elsschot was ook echt een gangmaker bij de studentenvereniging, er zijn verhalen dat hij bovenop de tafel een gedicht voordroeg. Tijdens de expositie is hij ook in het plat Antwerps te horen.”

De unieke documenten komen niet alleen uit het archief dat afgelopen jaar is aangekocht. Er zijn verschillende bruiklenen in de expositie waarover de familie van Elsschot zelf contact heeft opgenomen. Zoals familiefilmpjes die nog niet eerder te zien waren. Wieneke ’t Hoen: “Inmiddels ben ik bekend bij de familie omdat ik als Elsschot-onderzoeker steeds weer opduik. Elk familielid is op zoek gegaan naar spullen voor mij. Eens in de zoveel tijd kreeg ik een telefoontje van een Elsschot-nazaat, dat er weer iets was gevonden. Nu heb ik het petje van Elsschot bijvoorbeeld, dat hij in zijn studententijd droeg. En een tijdje geleden werd ik gebeld door Willem Dolphyn, een van de kleinzonen. Het was ’m gelukt een kist open te krijgen, daarin zat een typemachine van Elsschot. En dus liep ik laatst met zo’n blauwe Ikea-tas door Antwerpen waar de typemachine van Elsschot in zat. Dat voelt wel heel bijzonder.”

Voor eerdere fototentoonstellingen dook de familie Elsschot al in oude schoenendozen om beeldmateriaal te verzamelen voor ’t Hoen. Het zijn niet allemaal foto’s waarmee de gedistingeerde zakenman Elsschot blij mee zal zijn geweest. Wieneke ’t Hoen: “Het overgrote deel van de foto’s is gemaakt aan zee, daarom zie je Elsschot zo vaak in badpak. Dat is een beetje gênant, zeker voor hem. Hij was toch een zedige man, normaal gesproken liep hij altijd in driedelig grijs rond. Ik probeer er wel op te letten dat ik voor de expositie niet tien badpakfoto's selecteer.” Behalve foto’s en brieven zijn er ook handschriften te zien tijdens de expositie, die worden getoond met touchscreens. Op die manier wordt inzichtelijk gemaakt welke keuzes Elsschot maakte in het schrijven.

Bij binnenkomst van de expositie is er aandacht voor Elsschot anno 2010. Stapels van zijn romans en gedichten die nu nog te krijgen zijn. En ook vertalingen, luisterboeken, de verstrippingen en de verfilmingen zijn te zien. Wieneke ’t Hoen: “Je kunt het zo gek niet bedenken of het is er. Ook voor scholieren is het belangrijk om te zien dat Elsschot nog steeds een inspiratiebron is. Dat hij nog steeds wordt gelezen en dat hij dus niet alleen historie is. Elsschot-fanaten zullen zeker aan hun trekken komen tijdens de expositie doordat er zoveel nieuw materiaal is. Maar ik zorg dat de expositie ook boeiend is voor mensen die maar één boek van hem hebben gelezen. En voor scholieren komt er een educatieprogramma.”

“Het is mijn bedoeling informatie te geven op een amusante manier. Ik vind het belangrijk om de humor van Elsschot te laten zien. Dat zit ’m bijvoorbeeld in de vormgeving. Er zijn vier lampenkappen met een doorsnee van vier meter. Hierin zijn geluidsfragmenten te horen en is bewegend beeld te zien. Bezoekers moeten even bukken om onder de franjes door in de lamp te komen. De vier lampen vertegenwoordigen verschillende thema’s. Er is een ‘feit en fictie’-lamp. Elsschot zei altijd: ‘Ik heb geen fantasie.’ Dat is is maar ten dele waar want zijn romans zijn wel gebaseerd op feiten uit zijn leven maar natuurlijk vervormde hij de werkelijkheid op een manier die hem uitkwam. Maar bijna alles in zijn romans is wel terug te voeren op zijn eigen leven. Daarom heb ik een wie-is-wie-spel bedacht met foto’s en citaten. De eerste lamp heeft het thema ‘taal en literatuur’, daarin gaat het onder andere over de manier waarop hij rekening hield met zijn Nederlandse lezers. Hij liet zijn teksten door een Nederlandse vriendin nalezen. Ook al is het niet zo dat hij niet trots was op zijn Vlaams, want soms liet hij een woord als ‘kleed’ wel bewust staan. De derde lamp gaat over Elsschot en de politiek. Hij was dan wel geen man van de barricaden maar hij droeg wel een gedicht op aan de collaborateur August Borms, wat hem zijn reputatie kostte. Even zo goed schreef hij ook een gedicht over Marinus van der Lubbe. De vierde lamp is de ‘hulde-lamp’, over zijn grote succes dat hij al tijdens zijn leven had.” Ook door Elsschot uitgegeven boeken zijn te zien in Dicht bij Elsschot. Zo gaf hij enorme in leer gebonden boeken uit van een halve meter breed. En hij had het voor elkaar gekregen om de catalogus te maken bij de wereldtentoonstelling in 1930. Hij was een slimme zakenman, zo stelt Wieneke ’t Hoen. Elsschot verzorgde bijvoorbeeld ook de reclames op de stationskiosken, daar verdiende hij een goede boterham mee.

Om de expositie op te zetten is curator Wieneke ’t Hoen negen maanden lang zo goed als elke zondag in de trein gestapt in Amsterdam om tot dinsdagavond naar Antwerpen af te reizen. Hiervoor kreeg ze verlof van haar baan bij het Rijksmuseum te Amsterdam waar ze redacteur boeken en adjunct-uitgever is. “Naast de deur was het niet, maar ik heb me vaak voorgehouden dat Groningen verder weg is. Het was vooral een buitenkans om de expositie te kunnen samenstellen. Voor het wandelboek ‘U schijnt de stad niet goed te kennen’, met een literaire wandeling door Elsschots Antwerpen, ben ik al veel in Antwerpen geweest. Het is heerlijk om de stad op een andere manier mee te maken dan de meeste Nederlanders die niet verder komen dan de Groenplaats. Als ik met mensen praatte, was ik er ook mee bezig in hoeverre Antwerpenaren zelf Elsschot kennen. Veel bleek nog onbekend. Een vrouw bij wie ik een aantal maanden heb gelogeerd, wist niet dat Elsschot een Antwerpenaar was terwijl ze een gestudeerde juriste is met een interesse voor cultuur. Het zou mooi zijn als Dicht bij Elsschot daar verandering in kan brengen.”

Kader| Locatie expositie
Expositie Dicht bij Elsschot
Locatie: Letterenhuis
Minderbroedersstraat 22
B-2000 Antwerpen
30 mei t/m 31 december 2010
Van 10.00-17.00 uur, behalve maandag
Toegang € 5
Meer info: www.letterenhuis.be

Kader|Boek Dicht bij Elsschot
Van Dicht bij Elsschot verschijnt ook een boek. Hierin staan niet alleen teksten van Wieneke ’t Hoen, maar ook een bijzondere verzameling niet eerder gepubliceerde documenten zoals handschriften en brieven. Daarbij zijn er tot nog toe onbekende foto’s van Elsschot, zijn familie en vrienden en zijn huis.
Dicht bij Elsschot, uitgegeven door Athenaeum-Polak & Van Gennep.
ISBN 978 90 253 6773 2
NUR 644